Zatrudnianie młodocianych to szczególny rodzaj stosunku pracy, który w polskim prawie podlega ścisłej regulacji. Przepisy dotyczące zatrudniania młodocianych mają na celu ochronę ich zdrowia, zapewnienie warunków edukacyjnych oraz zapobieganie nadużyciom ze strony pracodawców. Kodeks pracy szczegółowo określa zasady zatrudniania osób młodocianych, czyli takich, które ukończyły 15 lat, ale nie przekroczyły 18. roku życia.
W 2024 roku nadal obowiązują kluczowe przepisy związane z tym tematem, a poniższy tekst opisuje zasady, uprawnienia oraz ograniczenia dotyczące zatrudniania młodocianych, jak również zmiany wprowadzone w ostatnich latach.
Definicja pracownika młodocianego
Zgodnie z Kodeksem pracy (art. 190-206), młodociany to osoba, która ukończyła 15 lat, ale nie przekroczyła 18. roku życia. Zatrudnienie osób młodszych jest co do zasady zabronione, z pewnymi wyjątkami (np. w branży artystycznej). Od 1 września 2018 roku, dolna granica wieku osób młodocianych podlegających zatrudnieniu została obniżona z 16 do 15 lat, pod warunkiem, że młodociany ukończył co najmniej szkołę podstawową i posiada zgodę rodziców lub opiekunów.
Warunki zatrudnienia młodocianych
Młodociani mogą być zatrudniani na podstawie umowy o pracę wyłącznie w celu przygotowania zawodowego, co stanowi jeden z podstawowych warunków zatrudniania tej grupy pracowników. Celem tej formy zatrudnienia jest umożliwienie młodocianym zdobycia kwalifikacji zawodowych w ramach systemu edukacyjnego, a jednocześnie ochrona ich zdrowia i życia.
Istnieją trzy główne formy zatrudniania młodocianych:
– Przygotowanie zawodowe w formie nauki zawodu – Młodociany uczy się zawodu pod okiem pracodawcy lub w centrum kształcenia zawodowego, po czym przystępuje do egzaminu, który potwierdza uzyskanie kwalifikacji.
– Przyuczenie do wykonywania określonej pracy – Jest to krótsza forma przygotowania zawodowego, mająca na celu nabycie przez młodocianego umiejętności potrzebnych do wykonywania konkretnej pracy, która nie wymaga pełnych kwalifikacji zawodowych.
– Prace lekkie – Młodociani mogą również wykonywać prace lekkie, które nie zagrażają ich zdrowiu i rozwojowi, pod warunkiem, że prace te nie przeszkadzają w nauce.
Przygotowanie zawodowe
Zatrudnienie młodocianego w celu przygotowania zawodowego odbywa się na podstawie umowy o pracę, która musi być zawarta na piśmie. Umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego powinna określać:
– Rodzaj przygotowania zawodowego (nauka zawodu lub przyuczenie do wykonywania określonej pracy).
– Czas trwania przygotowania.
– Obowiązki pracodawcy i młodocianego.
– Wynagrodzenie.
Warto podkreślić, że przygotowanie zawodowe trwa zazwyczaj od 24 do 36 miesięcy, zależnie od zawodu. Młodociany, który odbywa naukę zawodu, podlega także egzaminowi, którego pozytywne zdanie kończy proces kształcenia zawodowego. Uczeń może uczyć się zarówno w miejscu pracy, jak i w szkole zawodowej, co umożliwia zdobycie pełnych kwalifikacji zawodowych.
Czas pracy młodocianych
Przepisy dotyczące czasu pracy młodocianych mają na celu ochronę ich zdrowia i bezpieczeństwa. Kodeks pracy przewiduje następujące ograniczenia:
– Młodociani w wieku do 16 lat mogą pracować maksymalnie 6 godzin dziennie.
– Młodociani, którzy ukończyli 16 lat, mogą pracować do 8 godzin dziennie.
Do czasu pracy młodocianego wlicza się czas nauki, nawet jeśli odbywa się ona poza zakładem pracy. Co ważne, młodociani nie mogą pracować w godzinach nadliczbowych oraz w porze nocnej, która trwa od godziny 22:00 do 6:00. W przypadku osób zatrudnionych w celach nauki zawodu, pracodawca powinien elastycznie dostosować czas pracy do harmonogramu zajęć szkolnych, aby nie zakłócać procesu kształcenia.
Prace lekkie
Młodociani, którzy nie są objęci nauką zawodu, mogą być zatrudniani wyłącznie przy pracach lekkich, które nie stanowią zagrożenia dla zdrowia, bezpieczeństwa ani rozwoju psychofizycznego. Pracodawca jest zobowiązany do sporządzenia wykazu prac lekkich, które mogą być wykonywane przez młodocianych, a wykaz ten musi być zatwierdzony przez inspektora pracy.
Prace lekkie mogą obejmować czynności takie jak pomoc w sklepach, biurach, magazynach, opieka nad roślinami, prace porządkowe itp. Młodociani mogą wykonywać te prace jedynie w taki sposób, aby nie kolidowały one z ich obowiązkami szkolnymi.
Wynagrodzenie młodocianych
Zgodnie z przepisami, młodociani zatrudnieni na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego mają prawo do wynagrodzenia. Wysokość wynagrodzenia dla młodocianych jest uzależniona od minimalnej płacy oraz stażu pracy młodocianego. W 2024 roku wynagrodzenie młodocianych w okresie przygotowania zawodowego wynosi:
– Nie mniej niż 8% przeciętnego wynagrodzenia w pierwszym roku nauki,
– Nie mniej niż 9% przeciętnego wynagrodzenia w drugim roku nauki,
– Nie mniej niż 10% przeciętnego wynagrodzenia w trzecim roku nauki.
W przypadku młodocianych wykonujących prace lekkie, wynagrodzenie może być ustalane indywidualnie z pracodawcą, jednak nie może być ono niższe niż obowiązująca płaca minimalna proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy.
Ochrona zdrowia młodocianych
Zanim młodociany podejmie pracę, musi przejść badania lekarskie, które potwierdzą jego zdolność do pracy na danym stanowisku. Pracodawca ma obowiązek zapewnić młodocianemu badania wstępne, a także okresowe oraz kontrolne, które są wymagane w trakcie zatrudnienia. Koszt tych badań ponosi pracodawca.
Młodociani nie mogą być zatrudniani przy pracach szczególnie szkodliwych dla zdrowia, niebezpiecznych lub uciążliwych, takich jak prace związane z narażeniem na hałas, wibracje, substancje chemiczne czy pracę na wysokościach. Przepisy te mają na celu zapobieganie długotrwałym skutkom zdrowotnym, które mogą wyniknąć z wykonywania nieodpowiednich dla młodocianych prac.
Rozwiązanie umowy z młodocianym
Zasady rozwiązania umowy z młodocianym różnią się nieco od standardowych procedur rozwiązywania umów o pracę. Pracodawca może rozwiązać umowę z młodocianym tylko w wyjątkowych okolicznościach, takich jak:
– Stwierdzenie nieprzydatności młodocianego do pracy, co musi być poparte orzeczeniem lekarskim.
– Niewywiązywanie się młodocianego z obowiązków pracowniczych.
– Likwidacja zakładu pracy.
Podsumowanie
Zatrudnianie młodocianych w 2024 roku podlega ścisłym regulacjom prawnym mającym na celu ochronę ich zdrowia, bezpieczeństwa oraz umożliwienie zdobywania kwalifikacji zawodowych. Pracodawcy mają obowiązek stosować się do przepisów Kodeksu pracy, zapewniając młodocianym odpowiednie warunki pracy, czas na naukę oraz godziwe wynagrodzenie.
Autorem wpisu jest adwokat Marek Jaroch, informację o jego kancelarii znajdziecie Państwo w zakładce adwokat Białystok.