Istotna zmiana w zakresie zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej służebności przesyłu na bazie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 grudnia 2025

1. Wprowadzenie

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16, to jedno z najważniejszych rozstrzygnięć ostatnich lat dla właścicieli nieruchomości, na których od dawna stoją słupy energetyczne, linie przesyłowe, gazociągi, kable telekomunikacyjne czy inne urządzenia infrastruktury przesyłowej.

Przez lata sądy bardzo często przyjmowały, że skoro urządzenia stoją od kilkudziesięciu lat, to przedsiębiorstwo przesyłowe „zasiedziało” prawo do korzystania z cudzej nieruchomości – nawet za okres sprzed 2008 r., czyli sprzed wprowadzenia do Kodeksu cywilnego przepisów o służebności przesyłu. Wyrok Trybunału w sprawie P 10/16 ten sposób myślenia zasadniczo podważa i przywraca równowagę między interesem przedsiębiorstw a ochroną prawa własności.

Poniżej omówione zostało:

• co stwierdzono w tym wyroku,
• jakie realne możliwości otwiera on przed właścicielami działek obciążonych urządzeniami posadowionymi przed 2008 r.,
• co może zrobić osoba, której powództwo o odszkodowanie lub ustanowienie służebności zostało oddalone przed datą wydania wyroku Trybunału.

2. Co stwierdził Trybunał Konstytucyjny w sprawie P 10/16?

Sprawa P 10/16 dotyczyła tego, jak należy rozumieć przepisy Kodeksu cywilnego o zasiedzeniu służebności gruntowej w kontekście urządzeń przesyłowych istniejących przed 2008 r. Przed wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu (art. 305¹–305⁴ k.c.) sądy – przede wszystkim Sąd Najwyższy – przyjmowały, że przedsiębiorstwa przesyłowe mogą zasiedzieć tzw. służebność gruntową o treści odpowiadającej dzisiejszej służebności przesyłu.

Trybunał Konstytucyjny uznał, że takie rozumienie przepisów o zasiedzeniu:

• nadmiernie ogranicza prawo własności,
• w praktyce zastępuje ustawodawcę – sądy „dopisały” do kodeksu coś, czego ustawodawca wyraźnie nie przewidział,
• narusza konstytucyjne gwarancje ochrony własności.

Sedno rozstrzygnięcia jest takie, że nie można było – przed 3 sierpnia 2008 r. – skutecznie zasiedzieć prawa odpowiadającego dzisiejszej służebności przesyłu, jeżeli podstawą miało być jedynie posadowienie urządzeń na cudzym gruncie bez wyraźnego tytułu.

Wyrok nie podważa sytuacji, gdy istniała decyzja administracyjna (np. wywłaszczenie lub decyzja o ograniczeniu sposobu korzystania z nieruchomości) albo ważna umowa z właścicielem. Kwestionuje natomiast praktykę „dorabiania” służebności przesyłu przez zasiedzenie sprzed 2008 r. wyłącznie na podstawie wieloletniego faktycznego korzystania z nieruchomości.

3. Znaczenie wyroku dla właścicieli działek z urządzeniami sprzed 2008 r.

3.1. Koniec automatycznego „zasiedzenia sprzed 2008 r.”

Dla właścicieli działek najważniejsza zmiana polega na tym, że przedsiębiorstwo przesyłowe nie może już z góry zakładać, że „i tak wszystko jest zasiedziane”, tylko dlatego, że słupy czy linie stoją na nieruchomości od 30–40 lat.

Po wyroku Trybunału:

• wcześniejsza praktyka, oparta na zasiedzeniu quasi-służebności przesyłu przed 2008 r., utraciła konstytucyjną legitymację,
• argument „zasiedzenia sprzed 2008 r.” w wielu sprawach staje się wątpliwy lub wręcz niedopuszczalny,
• właściciel nieruchomości może powoływać się na to, że przedsiębiorstwo korzysta z jego gruntu bez ważnego tytułu prawnego, skoro nie ma ani umowy, ani decyzji administracyjnej.

3.2. Jakie roszczenia może rozważyć właściciel?

W zależności od konkretnej sytuacji prawnej i faktycznej, właściciel nieruchomości z posadowionymi urządzeniami przesyłowymi może rozważyć w szczególności:

1. Ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem
   • Obecne przepisy przewidują możliwość żądania, aby sąd ustanowił służebność przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem.
   • Wynagrodzenie jest co do zasady jednorazowe i uwzględnia m.in. zajętą powierzchnię, zakres ograniczenia władztwa właściciela oraz spadek wartości nieruchomości.
   • Wysokość wynagrodzenia ustalana jest z reguły na podstawie opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.
2. Wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości

1. Jeżeli przedsiębiorstwo nie ma ważnego tytułu do korzystania z gruntu, właściciel może żądać wynagrodzenia za wcześniejsze okresy, w których urządzenia znajdowały się na działce.
2. Zakres czasowy tych roszczeń wyznaczają przepisy o przedawnieniu – co do zasady w grę wchodzi kilka, a nierzadko kilkanaście lat wstecz, przy czym każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy.
3. Roszczenie o usunięcie urządzeń (roszczenie negatoryjne)

1. W skrajnych przypadkach właściciel może żądać przywrócenia stanu zgodnego z prawem, czyli np. usunięcia słupów czy linii.
2. W praktyce tego typu roszczenia często zachęcają przedsiębiorstwa do zawarcia porozumienia i ustanowienia służebności przesyłu za wynagrodzeniem, ponieważ fizyczna likwidacja infrastruktury bywa dla nich kosztowna i organizacyjnie trudna.

4. Co, jeśli wcześniej sąd oddalił pozew o odszkodowanie lub służebność?

Szczególną grupą właścicieli są osoby, które już prowadziły spór z przedsiębiorstwem przesyłowym i – przed 2 grudnia 2025 r. – przegrały sprawę. Często powodem oddalenia powództwa było właśnie przyjęcie, że przedsiębiorstwo zasiedziało „służebność gruntową odpowiadającą służebności przesyłu” przed 2008 r.

4.1. Skarga o wznowienie postępowania

Konstytucja przewiduje, że wyrok Trybunału stwierdzający niekonstytucyjność określonego przepisu lub jego rozumienia może stanowić podstawę do wznowienia zakończonego prawomocnie postępowania. W postępowaniu cywilnym narzędziem służącym do tego jest skarga o wznowienie postępowania.

W kontekście wyroku P 10/16, możliwość wznowienia może dotyczyć tych spraw, w których:

• sąd wyraźnie oparł swoje orzeczenie na założeniu, że przedsiębiorstwo przesyłowe zasiedziało „odpowiednik służebności przesyłu” przed wejściem w życie przepisów z 2008 r.,
• bez przyjęcia takiego zasiedzenia wynik sprawy mógłby być inny (np. powództwo o odszkodowanie nie zostałoby oddalone).

Skarga o wznowienie jest obwarowana terminami – co do zasady liczonymi od momentu ogłoszenia wyroku Trybunału w Dzienniku Ustaw oraz od daty uprawomocnienia się wcześniejszego orzeczenia. Dlatego w sprawach zakończonych wiele lat temu kluczowa staje się analiza, czy nie upłynął już maksymalny dopuszczalny czas na wznowienie.

4.2. Kiedy wznowienie ma sens?

Wznowienie postępowania będzie najbardziej zasadne, jeżeli:

• uzasadnienie wyroku lub postanowienia jasno wskazuje, że to właśnie zasiedzenie sprzed 2008 r. przesądziło o przegranej właściciela,
• nie zachodzą inne niezależne podstawy oddalenia powództwa (np. przedawnienie roszczenia, brak legitymacji po stronie powoda, odrzucenie pozwu z przyczyn formalnych).

Jeżeli natomiast sąd oparł rozstrzygnięcie przede wszystkim na tym, że przedsiębiorstwo miało ważną decyzję administracyjną lub ważną umowę z właścicielem, wyrok Trybunału może nie uzasadniać wznowienia – bo problem zasiedzenia nie był wówczas podstawowy.

5. Jak może wyglądać nowe postępowanie po wyroku TK?

W sytuacji, gdy właściciel dotąd nie prowadził żadnej sprawy albo chce wystąpić z nowymi roszczeniami, postępowanie można – w dużym uproszczeniu – podzielić na kilka etapów.

5.1. Ustalenie tytułu prawnego przedsiębiorstwa

Najpierw konieczne jest ustalenie, czy przedsiębiorstwo przesyłowe dysponuje jakimkolwiek tytułem prawnym do korzystania z nieruchomości. W szczególności należy zbadać:

• czy istnieje decyzja administracyjna (np. wywłaszczenie, ograniczenie sposobu korzystania),
• czy właściciel lub poprzedni właściciele zawierali z przedsiębiorstwem umowę,
• kiedy i w jakich okolicznościach urządzenia zostały posadowione.

Jeżeli nie ma ani decyzji, ani umowy, przedsiębiorstwo może próbować powoływać się na zasiedzenie po 2008 r., ale po wyroku Trybunału nie może już twierdzić, że zasiedziało „służebność przesyłu” przed tą datą.

5.2. Dobór roszczeń

Na podstawie ustalonego stanu prawnego i faktycznego właściciel może dobrać roszczenia:

• o ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem,
• o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości za okres wstecz,
• ewentualnie o usunięcie urządzeń.

Wiele spraw kończy się na etapie negocjacji – samo urealnienie pozycji właściciela po wyroku Trybunału często skłania przedsiębiorstwa do polubownego uregulowania sytuacji prawnej.

5.3. Postępowanie sądowe

Jeżeli nie uda się dojść do porozumienia, kolejnym krokiem jest pozew do sądu właściwego ze względu na położenie nieruchomości. W toku postępowania:

• strony przedstawiają dokumenty i dowody,
• przesłuchuje się świadków (np. poprzednich właścicieli),
• co do wartości wynagrodzenia zazwyczaj dopuszczana jest opinia biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Po wyroku P 10/16 sąd nie powinien już automatycznie zakładać, że wieloletnia obecność urządzeń na działce oznacza nabycie służebności przez zasiedzenie sprzed 2008 r.

6. Na co powinien zwrócić uwagę właściciel nieruchomości?

Wyrok Trybunału otwiera istotne możliwości, ale nie gwarantuje z góry określonego wyniku w każdej sprawie. Każda nieruchomość i każda historia z przedsiębiorstwem przesyłowym są trochę inne. W szczególności warto zwrócić uwagę na:

• Terminy – zarówno w zakresie możliwego wznowienia zakończonych postępowań, jak i przedawnienia roszczeń o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie.
• Dokumenty – kluczowe znaczenie mają treść dawnych decyzji administracyjnych, ewentualnych umów, księgi wieczyste oraz wcześniejsze wyroki sądowe.
• Skutki praktyczne – nawet jeżeli teoretycznie możliwe byłoby żądanie usunięcia urządzeń, w praktyce częściej dąży się do uzyskania uczciwego wynagrodzenia i uregulowania sytuacji prawnej na przyszłość.

Z perspektywy zasad etyki zawodowej ważne jest, aby przed podjęciem decyzji o sporze sądowym właściciel otrzymał rzetelną informację o możliwych wariantach, ryzykach i kosztach, bez składania mu obietnic, których żaden profesjonalny pełnomocnik nie może odpowiedzialnie zagwarantować.

7. Podsumowanie

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r. w sprawie P 10/16 to istotny punkt zwrotny w sporach dotyczących urządzeń przesyłowych posadowionych na cudzych nieruchomościach przed 2008 r.

Najważniejsze wnioski dla właścicieli działek są następujące:

• dotychczasowa praktyka powoływania się przez przedsiębiorstwa na „zasiedzenie służebności przesyłu” sprzed 2008 r. została zasadniczo zakwestionowana,
• wielu właścicieli zyskuje realną możliwość dochodzenia wynagrodzenia za korzystanie z ich nieruchomości oraz ustanowienia służebności przesyłu za odpłatnością,
• osoby, które przegrały proces przed wydaniem wyroku Trybunału, mogą – w określonych ramach czasowych – rozważyć skargę o wznowienie postępowania, jeżeli rozstrzygnięcie opierało się na zasiedzeniu sprzed 2008 r.

Jest to więc moment, w którym warto świadomie przyjrzeć się sytuacji swojej nieruchomości i dokumentom związanym z urządzeniami przesyłowymi – tak, aby podjąć decyzje o ewentualnych działaniach w oparciu o możliwie pełną i rzetelną wiedzę o konsekwencjach prawnych wyroku Trybunału.